Terence Tao birkaç hafta önce matematiğin “proof scarcity”den “proof abundance”a geçmekte olduğundan söz etti.

Yani ispat kıtlığından, ispat bolluğuna.

Küçüklüğümden beri babamdan duyduğum, “Hayatta her şey matematiktir” cümlesi hayatımda daha derin bir anlam kazanmaya başlamışken, Tao’nun bu açıklamasıyla aklıma, hayatta her şeyin matematik olduğunu pek anlayamamış; o yüzden de sınavlarda “gidiş yoluma” bir puan bile vermeyen matematik öğretmenim geldi.

Tao’nun bahsettiği elbette bambaşka bir mesele.

Matematik insanların hâlâ sabırla (ve pek şikayet etmeden) cevapsız bırakabildiği nâdir alanlardan. Bir matematikçi hayatının önemli bir bölümünü tek bir problemi çözmeye adayıp başarısız olabilir. Bu kariyerinin boşa geçtiği anlamına gelmez. Problem ondan önce de oradadır, ondan sonra da orada kalabilir. Böyle böyle, Riemann Hipotezi ya da Navier-Stokes gibi onlarca yıldır çözülmeyi bekleyen açık problemler matematiğin dışına taşıp bir tür kültürel şöhret kazanıyor. Hatta Navier–Stokes problemini çözen kişiye Clay Mathematics Institute bir milyon dolar vaat ediyor.

Bu sistemin temelinde çok basit bir kıtlık var: İspat üretmek kolay değil.

Ama işte, artık AI var.

OpenAI, ağustos ayında yapay zekânın matematik ve teorik bilgisayar biliminde uzun süredir “açık duran” on ayrı problemde yeni sonuçlar ürettiğini; bazılarını çözdüğünü, bazılarında önemli ilerleme sağladığını açıkladı. Tao’nun son dönemde üzerinde durduğu mesele ise AI’ın yeni matematiksel sonuçlar üretip üretemeyeceğinden biraz daha ilginç. Böyle devam ederse matematiğin sorunu yeterince ispat bulamamak değil, üretilen ispatları yeterince hızlı doğrulayamamak, açıklayamamak ve nihayetinde anlayamamak olabilir. Tao buna “proof indigestion” diyor: ispat hazımsızlığı.

Matematiğin bir gün ispat fazlalığından hazımsızlık çekebileceği herhalde pek kimsenin aklına gelmezdi.

Ama Tao’nun söylediği yalnızca miktarla ilgili değil. Burada daha enteresab bir ayrım var: bir ispatın doğru olduğunu bilmekle, o ispatı gerçekten anlamak aynı şey değil. Örneğin AI yüz sayfalık kusursuz bir ispat üretebilir ve başka bir sistem bunun biçimsel olarak doğrulayabilir. Ama matematikçiler henüz ispatın içindeki yeni fikri ortaya çıkaramıyor, onu başka problemlerle ilişkilendiremiyor veya neden önemli olduğunu açıklayamıyorsa, matematiksel bilgiye gerçekten ne eklenmiş oluyor?

Tao’nun anlatımındaki en ilginç ayrıntılardan biri şu: Matematikçilerin yazdığı zor ispatlarda yazarın nerede zorlandığı genellikle belli olur. Bir yerde açıklama uzar, başka bir yerde kullanılan semboller değişir, kritik bir adım özellikle dikkatli anlatılır. Okur da tam orada yavaşlaması gerektiğini anlar. Tao buna “natural friction” diyor: düşünmenin metinde bıraktığı küçük pürüzler. Yapay zekâ işte bu pürüzleri silebiliyor. Kolay ve zor adımları aynı rahatlıkta anlatan kusursuz bir metin ortaya çıkabiliyor. Daha temiz, daha akıcı; ama düşüncenin nerede zorlandığını anlamak da güçleşebiliyor. Satır araları silikleşiyor.

Ben bu sabah bunları yazarken mesele birden teorik olmaktan çıktı.

NYU’dan matematikçi Tristan Buckmaster ile Anthropic’ten Levent Alpöge, Navier–Stokes problemine de uzanan bir araştırma hattında elde ettikleri yeni sonuçları yayımladı. Aynı gün OpenAI, kendi iç modelinin doğrudan Navier–Stokes Millennium problemini çözdüğünü öne sürdüğü bir ispat yayımladı.

Yani matematik açısından olağanüstü bir gündü. (Daha) sıradan insanlar açısından ise çok kısa sürede biraz daha tanıdık bir şeye dönüştü.

Buckmaster, bu alanda ilerleme kaydettiklerine dair bilginin (çalışmalarını yayımlamadan önce) OpenAI’a ulaştığını, ardından OpenAI’ın, aynı problem üzerinde yoğun biçimde çalışmaya başladığını söylüyor. İkili, çalışmaları sırasında hem Claude’u hem de Codex’i kullanmış. Buckmaster, bu özel Codex oturumlarının modele herhangi bir şekilde katkıda bulunmuş olup olmadığını sorguluyor.

OpenAI ise bu çalışmayı ancak açıklandıktan sonra gördüğünü; problemi çözmek için kullanıcı verilerinin kullanılmadığını söylüyor. Bununla birlikte bir ihtimali tamamen dışlamıyor: ikilinin ürün kullanımından elde edilen kimliksizleştirilmiş veriler, modellerin genel gelişimine katkıda bulunmuş olabilir. Şirket ayrıca kendi ispatının yaklaşım ve sonuç bakımından Buckmaster–Alpöge çalışmasından önemli ölçüde farklı olduğunu savunuyor.

Levent Alpöge’ye göre ise asıl kırılma noktası başka yerde. Kendisinin makaleden çıkarılması karşılığında, Millennium Prize’a yönelik bir tekliften söz edildiğini duyduğunu anlatıyor. Halbuki kendi tarafında süreç, bir “Anthropic–OpenAI hesaplaşması”ndan çok “köşede rastgele şeyler deneyerek” ilerlediği sıradan bir araştırma süreciymiş. Son cümlesi düşüncelerini özetliyor: It’s a shame.

Ben matematiğin teknik kısmında epey erken kayboldum. Ama tartışmanın geri kalanını anlamak için matematikçi olmaya gerek yok. Çünkü soru bir anda “İspat var mı?” olmaktan çıktı. İspatı kim buldu? Hangi bilgiye dayanarak buldu? Bir model, insanların daha önce üzerinde çalıştığı fikirlerden ne ölçüde yararlandı? Bir çözümü tamamlamakla, o çözüme giden yolu ilk kez görmek aynı şey mi? Bir fikrin nerede başlayıp nerede başka birinin katkısına dönüştüğünü nasıl ayırt edeceğiz?

Görünüşe göre proof abundance dünyasında bolluk soruları ortadan kaldırmıyor, yalnızca soruların yerini değiştiriyor. Belki bunun bize tanıdık gelmesi gerekiyor. Çünkü matematik dünyası için yeni olan bu bolluğun daha sıradan bir versiyonunda biz bir süredir yaşıyoruz.

AI çağında artık bir şeyi bilmemek eskisi kadar kolay değil. Bir filmin sonunu anlamadıysak açıklaması var. “Neden beni aramıyor?” diye merak ediyorsak internette milyonlarca attachment theory videosu var. Bir yere gitmeden önce orası hakkında ne düşünmemiz gerektiğini söyleyen yüzlerce yorum hazır.

Sanki artık bir şeyleri bilmemek için bazen özellikle çaba sarf etmek gerekiyor. Bilmemek artık eskisi kadar kendiliğinden içinde bulunduğumuz bir durum değil. Ama AI’la değişen şey yalnızca erişebildiğimiz bilginin miktarı değil. Birkaç sene öncesine kadar (Google çağında) cevapla aramızda hâlâ bir mesafe vardı. Arıyor, birkaç kaynak açıyor, karşılaştırıyor, bazen yanlış yere sapıyor ve sonunda hangi bilgiyi kullanacağımıza kendimiz karar veriyorduk. Bir çeşit gidiş yolu vardı.

AI bu mesafeyi büyük ölçüde ortadan kaldırıyor. Çoğu zaman kaynakları bizim için okuyor, karşılaştırıyor, ayıklıyor ve cevabı doğrudan önümüze koyuyor. Bilgiye ulaşmakla bir sonuca varmak arasındaki aşamalar giderek görünmez hale geliyor.

Bu yüzden asıl mesele yalnızca yapay zekânın doğru cevap verip vermemesi değil. Elbette doğru cevap vermesi gerekiyor; yanlış bilginin epistemolojik faydalarını savunacak değilim. Burada ilginç olan doğru cevaba bu kadar zahmetsizce sahip olmanın düşünme biçimimizi nasıl değiştirdiği. Çünkü bir cevaba sahip olmakla bir şeyi anlamak hâlâ aynı şey değil. Bir kitabın ne anlattığını belki üç dakikada öğrenebiliriz ama bu o kitabı okumuş olmakla aynı şey değil.

Gilbert Ryle’dan beri felsefede, bir şeyi bilmekle onu nasıl yapacağını bilmek arasındaki fark tartışılıyor (knowing-that / knowing-how). Belki şimdi başka bir ayrımla daha fazla meşgul olacağız: Bir cevabı anında almakla, ona düşünerek ulaşmak arasındaki fark.

Bir şeyi bilmemek, onun etrafında dolaşmak, yanlış tahminde bulunmak, bir başkasına sormak, fikrini değiştirmek; bütün bunların ne kadarının “cevaba ulaşmak” için katlandığımız gereksiz aşamalar, ne kadarının düşünmenin kendisi olduğunu henüz bilmiyoruz.

Tao’nun matematik için söylediği şey bu yüzden bana matematikten daha büyük geliyor. İspat üretmek kolaylaşsa da matematiğin değeri ortadan kalkmıyor. Ama değerin nerede bulunduğu daha görünür hale geliyor: Hangi problemin önemli olduğuna karar vermek, ispatın içindeki fikri görmek, onu açıklayabilmek, önceki bilgilerle bağını kurmak, kimin ne yaptığını doğru biçimde teslim etmek.

Kısacası, sonuçlar çoğaldıkça “gidiş yolu”nun neden önemli olduğu daha görünür hale geliyor.

Hayatın geri kalanında da benzer bir şey olabilir. Cevaplar çoğaldıkça, onları değerlendirmek, anlamlandırmak ve hangisinin önemli olduğuna karar vermek daha merkezi bir meseleye dönüşüyor.

Bu haftadan itibaren Dear Future,’ın içinde yeni bir bölüm var: Uncurated.

Üzerinde uzun uzun düşünmediğim konuları, kitapları ve diğer her şeyi, konuşur gibi, bir kompozisyon olmadan yazmak istiyorum. Öbür türlüsü çoğu zaman “paralysis by analysis” oluyor çünkü.

“Pencereyi aç”

Bundan iki hafta önce, artık hemen hemen her günümü geçirdiğim Beyoğlu’nda her zamanki işlerle meşgulken, çok sevdiğim biri aradı, pencereyi açmamı söyledi.

140 yıllık binanın penceresini dikkatle açtım. Aşağıda, gülümseyerek bana bakıyor. Mutlulukla telefonu kapattım. Pencereden konuşmaya başladık. En son ne zaman pencereden birine seslendiğimi hatırlamıyorum. Belki çocukken, muhtemelen dedeme. Nasıl iyi geldi. Sanırım bu anı hiç unutmam.

Böyle anlar için yaşamak güzel.

Hayatı biraz romantize etmek gerekiyor. Duygusallığın zayıflık olarak benimsendiği bir görüşe rağmen onu muhafaza etmek, birilerine kırılganlığını göstermek, daha yavaş yürümek, sokağı izlemek, gökyüzünü izlemek, pencereden seslenmek, merak edinmek, sebep beklemeden aramak, tek başına kalmak, not tutmak, okumak, seni yakalamayan kitapları yarıda bırakmak, seni yakalamayan konulardan müsade istemek, fotoğraf çekmek, çerçeveletmek, albüm yapmak, konulara iyi yönünden de bakmak, odaklanmak, kendinle meşgul olmak; kendine, hayatına emek vermek.

Neredeyse her şeyden pişman biri

New York’tan bahsetmek beni daima zorluyor, çünkü doğru kelimeleri çoğu zaman bulamıyorum. En yalın haliyle, “bende emeği çok” diyebilirim. Tam da bu yüzden, okumakta geciktiğim için kendi kendime bir mahcubiyet hissettiğim I Regret Almost Everything’i sonunda bitirdim.

Kitabın yazarı Keith McNally, New York’un en ünlü restorantörü (Türkçede sanırım böyle bir kelime yok ve McNally kendisine restorantör denmesinden nefret ediyor). Downtown New York’u birinin “icat ettiğini” söylemek belki biraz iddialı ama McNally için bu ifade neredeyse yerleşik bir tanım: “The man who invented downtown”. The Odeon, Balthazar, Pastis, Lucky Strike, Pravda, Minetta Tavern, Schiller’s… McNally’nin yarattığı, New York’la özdeşleşen restoranlardan aklıma ilk gelenler.

McNally İngiliz mizahının bana en hitap eden frekansında. Kitapta New York restoran dünyasını entrikalarla dolu Shakespearevari bir saray gibi resmediyor. Bunun yanında kendi New York’unu, evliliklerini, boşanmalarını, eş olmayı, eski eş olmayı, babalığı, beş çocuğuyla ilişkisini, iflaslarını, bunalımlarını, geçirdiği felci ve intihar girişimini büyük bir gerçeklikle ve biraz da dalga geçerek anlatıyor. Bazı anılarını utanç verici bulsa da dayanağı George Orwell: “Otobiyografi ancak utanç verici bir şeyler anlatılıyorsa inandırıcıdır”. Yani bu kitap asla bir “nasıl başardım” hikâyesi değil. Tam aksine, bugün bile birilerinin kendisine “Keith McNally, sen bir sahtekârsın. Seni ilk uçakla İngiltere’ye geri gönderiyoruz” demesinden korkuyor. Baya baya imposter sendromu, hem de 74 yaşında.

Kitabın adından da anlaşılacağı üzere, McNally neredeyse her şeyden pişman gibi; ama kitapta hayattan çıkardığı derslerden filan bahsetmiyor. Yine olsa yine yapar gibi; yine pişman olur gibi. Biraz da huysuz biri. Söylenmeyi seviyor. Kötü ışıklandırmadan, menüleri Fransızca olan restoranlardan, hamburger servis etmeyen mekânlardan, sonu gelmeyen şarap listelerinden, Patti Smith’ten, çocukerkil ailelerden ve çocuklarıyla fazla gurur duyan ebeveynlerden pek hoşlanmıyor.

Sıkılmayı öğrenmek

Keith McNally, kitabının sonlarına doğru sıkılmanın hayatın değişmeyen bir parçası olduğunu ve sıkılmayla çocuklukta başa çıkmanın öneminden bahsediyor. Ona göre çocuklar sıkılmalı, sürekli meşgul edilmemeli ve o sıkıntıyla ne yapacaklarını kendi kendilerine öğrenmeli. Çünkü yaratıcılık ve tek başına kalabilme becerisi bu şekilde gelişiyor: “Learning to deal with boredom is education.”

UPenn’de “Existential Despair” dersi veren (bu başlı başına bir başlık olabilir) Justin McDaniel da öğrencilerine sıkılmayı öğretmeye çalışıyor. Sınıf haftada bir gün toplanıyor ve saatlerce sadece kitap okuyor. Ders yok, not yok, test yok. Telefonlar kapalı, dikkat dağıtan hiçbir şey yok. Sıkılmak serbest, aynı paragrafı tekrar tekrar okumak da.

Ben kitap okumanın sıkılmakla bağdaşmadığı bir dönemden geliyorum, ama McDaniel’a göre en başarılı öğrencileri bile (çoğu Wharton öğrencisi) en son ne zaman kitap okuduğunu hatırlamıyor. Çünkü bildirimlerle yaşıyorlar, kitap okurken sıkılıyorlar ve sıkılmaya tahammülleri yok. O da, kitaplar aracılığıyla, doğal ortamı internet olan bir kuşağa sıkılmayı öğretmeye çalışıyor.

Yalnız kalma becerisi

McDaniel’a göre öğrencilerin aslında okumakla ilgili bir sorunu yok, sorun sıkılmak, yavaşlamak ve kendileriyle baş başa kalmak. Ama aslında bugünü değil, 30 yıl sonrasını düşünüyor. Sıkılma, yalnız kalabilme ve yavaşlama becerilerinin en çok o yıllarda gerekeceğini söylüyor. Çünkü hayat o yaşlarda değişiyor; yalnızlık geçici bir hâl olmaktan çıkıp hayatın gerçeği hâline gelebiliyor. Gen Z ve Gen Alpha’nın orta ve ileri yaşlarıyla ilgili başka endişeler de var ama bu yazı burada bitiyor.

“Cehennem başkalarıdır” der Sartre.

Bunu derken hayatı başkalarına göre şekillendirmeyi eleştirir.

“Ben kimim?” sorusu zamanla “Beni nasıl görüyorlar?”a dönüşür. Sartre’a göre insanın kendisine, başkalarının gözünden bakması cehennemdir.

İkinci Dünya Savaşı’nın ortasında yazılmış bu cümle, belki de biz üçüncüsüne yaklaşırken, hâlâ geçerliliğini koruyor. İnsanlar nasıl bir izlenim bıraktıkları üzerinden bir benlik, bir hayat ve hatta bir gelecek kuruyor.

Bir süredir aklımda bir soru var: Zihnimdeki en yüksek ses bana mı ait?

Cehennem gerçekten başkalarıysa, bu soruya “evet” diye cevap vermem gerekirdi; ama dürüst cevabım, “Hangi konuda?”

Hayatını, şartları da gözeterek, çoğu zaman istediği doğrultuda yönlendirebilen biri olarak, bazı konularda (hatta bazı çok temel konularda) zihnimde başka sesler de var. 2026 kararlarımdan biri o sesleri kısmak. Çünkü zihin bizi kandırmaya, o sesler de içselleşmeye çok müsait.

Birkaç ay önce benlik sürekliliği, yani insanın geçmiş, şimdi ve gelecekteki hâlleri arasında bağ kurabilme kapasitesi üzerine bir yazı yazmıştım. Geçmişini dışlamadan kabul etmek, bugünü yaşarken gelecekteki seni de göz önünde bulundurmak, geçmişe ve geleceğe yabancılaşmamak hakkında.

Herkes gelecekteki benliğiyle aynı yakınlığı kuramaz; bazı insanlar bu bağı güçlü hissederken, bazıları için gelecek ve gelecekte oldukları kişi neredeyse yabancıdır.

Bu noktada “Zihnimdeki en yüksek ses bana mı ait?” derken aslında şunu da soruyorum: Bu seslerin gelecekle de ilgili olduğunun farkında mıyım? Çünkü başkalarının sesleriyle şekillenen bir zihin, yalnızca bugünü değil, geçmişi nasıl yorumladığımızı ve daha önemlisi yarını belirliyor.

Peki, Sartre’ın dediği gibi eğer cehennem başkalarıysa, cennet ben miyim? Yani cennet kendi sesimi duyduğum bir zihin ve başkaları tarafından nasıl göründüğünü düşünmeden aldığım kararlar ve bu doğrultuda yaşadığım bir hayat mı?

(Sounds like heaven 🎶)

İçimde bir dinginlik var.

2025 çok mutlu bir yıl mıydı? Hayır.

Güzellikler yaşadım elbette; ama ben bu yıl bu hayattaki en yakın arkadaşlarımdan birini ansızın kaybettim.

Buz gibi bir pazar günü telefon çaldı. Bir an herkes gibi şaka zannettim; ama tanıyan herkes bilir, benim arkadaşım kötü şaka yapmaz.

Bu kadar içten, hâlâ en çocuksu duygularla çok sevdiğin, çok da düşkün olduğun bir arkadaşını yitirmek (hayatının en güzel yıllarındayken hem de) hangi kelimelerle anlatılır, bilmiyorum. Hâlâ rüya gibi geliyor.

“Çocukluk insanın anavatanıdır” der Doğan Cüceloğlu. Büyüdükten sonra bile en çocuksu ve en “olduğun gibi” hâlinle sürdürdüğün 25 senelik bir arkadaşlığı böyle ansızın yitirince, insan bir dönemine, bir hâline veda ediyor.

Bir çağ kapanıyor. İnsanın içindeki masumiyet inciniyor.

Anladım ki kurduğumuz her bağ, bir hâlimizi taşıyor. Böyle bir kayıpta da insan en çocuksu hâlinden yara alıyor. Onunla birlikte büyüdüğün, kahkahalarla güldüğün, koştuğun, düştüğün, koruduğun, kollandığın, bir kere bile küsmediğin ve en saf hâlini yaşayabildiğin yerlerle aranda bir anda bir uçurum oluşuyor.

Onunla birlikte ondaki sen de yavaşça çekiliyor hayattan. Anılar seninle kalıyor elbette; ama insanın o anılarla köprü kuracak bir ele ihtiyacı varmış, anlıyor.

İçimde bir dinginlik var, evet. Böyle içten sevdiğin bir arkadaşını kaybedince, acının ilk ağırlığı zamanla başka bir hâle bürünüyor. Buradakinden bambaşka bir gerçeğe dair inancın artıyor.

İçimde bir boşluk da var. Ama o boşluk artık onun ışığını taşıyor.

Şimdi bu yazdıklarımı, bir şey okumaya çalışırken her defasında yaptığı gibi, ekranı gözlerinin en yakın noktasına getirerek okusa; sadece gerçekten iyi kalpli insanlarda rastlayabileceğiniz, tüm dünyayı aydınlatan o içten ifadesiyle yüzüme bakıp gülümserdi sanırım.

Benim canım arkadaşım, ruhumda bıraktığın çocukluk mevsimi hep bâki.

Geçen hafta benlik sürekliliği üzerine yazdığım yazının ardından yakın bir arkadaşımla uzun uzun konuştuk. Geçmişini dışlamadan kabul etmek, bugünü yaşarken gelecekteki seni de göz önünde bulundurmak, geçmişe ve geleceğe karşı yabancı hissetmemek ve bu doğrultuda daha planlı bir gelecek kurgulamak; düşündüğümden de önemli bir meseleymiş.

Konu konuyu açtı, merak ettim, “seni gerçekten tanıyan biri var mı?” diye sordum. Ama gerçekten. Hayatını yazabilecek kadar. Hayatının şahidi var mı? Veya kaç kişi bir araya gelse hakkıyla yazabilir hayatını? Bebekliğini, çocukluğunu, ilk aşkını? Doğduğun evi, çocukluk hayalini, ilk arkadaşını, ilk başarını, ilk kavganı… Gençliğini, yaşlılığını?

Hayatını bölümler halinde anlatabilecek insanlar vardır belki; ama bütününe hâkim olan var mı? Peki birinin hayatın hakkında çok şey bilmesi, seni gerçekten tanıdığı anlamına gelir mi?

Bilmiyorum. Ve zaten bu güneşli kasım gününde, Portekizlilerin saudade dediği o duyguyla bu soruların muhatabı olmak istemiyorum, o yüzden devam edelim.

“Ben seni daha iyi tanıyorum”

İnsanlar genelde başkaları hakkında, başkalarının onlar hakkında bildiğinden daha fazla şey bildiğini düşünür. Psikolojide buna illusion of asymmetric insight (asimetrik içgörü yanılgısı?) deniyor. Bunun nedeni, insanların kendi spontane tepkilerini önemsiz ve çok şey anlatmayan davranışlar olarak görmelerine karşın, başkalarının benzer tepkilerine çok daha fazla anlam yüklemeleri. “Benim davranışlarım rastlantısal, ama seninkiler seninle ilgili çok şey anlatıyor” gibi bir düşünce hâkim.

Psikoloji buna naif gerçekçilik de diyor: İnsanlar dünyayı olduğu gibi değil, kendi deneyimlerinin süzgecinden görüyor. Yani herkes birbirini yalnızca kendi hikâyesinin içinden anlamlandırıyor veya (çoğunlukla) çok yanlış anlıyor.

Pek çok eserinde bir benlik şahidi arayışında olan Marcel Proust’a göre gerçek yaşam, tanık olduğumuz hayat değil, hatırlandığımız hayattır.

Peki nasıl hatırlanıyoruz? Kim bilir. Hiç karşılık görmediğimizi düşündüğümüz hikâyelerde, adımıza bir Masumiyet Müzesi kurulmuş bile olabilir. Çünkü insanın kendi hikâyesine (eşyalardan da olsa) tanık yaratması bazen bu denli mühim bir meseledir.

Başa dönecek olursak, bizi gerçekten tanıyan biri var mı, hayatımızı hakkıyla yazabilir mi, yazabilmesi bizi gerçekten tanıdığı anlamına gelir mi, bilmiyorum. Ama çok önemli değil. Çünkü sanırım asıl hikâye kendimizce anlamlı bir hayat yaratabilmek. Birilerinin hayatına iyi bir şekilde dokunabilmek, bir yerlerde güzel bir iz bıraktığımızı umabilmek.

Gerisi, kimsenin tam olarak bilmediği o yer: nasıl hatırlandığımız.

Amerikalı psikolog (ve filozof) William James, insan deneyimini “zamana iki yönden bakabilen bir yerde durmak” sözleriyle tarif eder. 19. yüzyıl New York’unda bu belki böyleydi; ama artık andayız; çünkü dünyaya bir kere geliyoruz (umarım öyledir). Bir sosyal medya performansı haline gelen carpe diem (anı yaşa) de artık çoğu zaman “anda ne yaşıyorum, izleyin” demek. Ama bilim başka bir şey söylüyor.

Baş ucumdaki not defterine bakarsak, geçen haftanın (yazmadığım) yazısı “self-continuity” üzerineydi. Self-continuity, yani benlik sürekliliği, insanın geçmişteki, şimdiki ve gelecekteki hâlleri arasında bağ kurabilme kapasitesi. Kendini sadece şimdi değil, ömür boyu “ben” hissedebilmek, geçmişini dışlamadan kabul etmek, bugünü yaşarken gelecekteki seni de göz önünde bulundurmak, geçmişe ve geleceğe yabancılaşmamak. Kendin olmayı ömrüne yaymak.

Yalan yok, kolay değil.

Hayatını insanların daha iyi kararlar almasına adamış gibi duran Amerikalı psikolog Hal Hershfield şöyle anlatıyor: “Bazı insanlar gelecekteki benlikleriyle büyük bir örtüşme hisseder; bazılarıysa o kişiyi neredeyse bir yabancı gibi görür.” Yani bugünün hesabı, bazen gelecekteki o yabancıya kesilir.

Dear Future(,)

Peki, gelecekteki benle güçlü bir bağ kurarsam, geleceği istediğim doğrultuda şekillendirebilir miyim? Belki. Burada devreye, çağın en esnek kavramı olan kuantum giriyor sanırım. Hem bilimsel makalelerde hem de kristal taş satılan Instagram hesaplarında aynı rahatlıkla bahsedilen kuantum fiziğinin “her olasılığın aynı anda var olduğu” yorumu, benlik sürekliliğine de dokunuyor biraz. Yani geleceği planlamak değil, hangi versiyonumuza bürüneceğimize karar vermek, o versiyonla tanışmak, bağ kurmak. Duyduğuma göre, geleceğe mektup yazan bile var.

Bilim insanları ve filozoflar yüzyıllardır aynı sorunun etrafında dönüyor: Gerçekten özgür irademiz var mı, yoksa her şey baştan belli mi? Kimine göre cevap açık. Elbette özgür irademiz var ve seçenekler sonsuz; mesela bu satırları okumayı da sen seçtin (teşekkürler). Diğerleriyse aynı fikirde değil. Onlara göre evrendeki her durum, ondan bir önceki olayın zorunlu sonucu; fizik yasaları böyle çalışıyor ve insan zihni bu zincirin dışında değil.

Bugün mü, yarın mı?

Benlik sürekliliği aslında bu iki uçla da temas ediyor. Gelecekteki beni bilerek (ve olmak istediğim hâle bürünerek) yaşamak, istediğim geleceği şekillendirmemin önünü açıyor (özgür irade ve sonsuz seçenekler). Ama bir yandan da geleceğim, (çoğu zaman fazla düşünmeden) şimdi aldığım kararlarla şekilleniyor. Demek ki gelecekte, bugünün fazla düşünmeden verilmiş kararlarının sonuçlarını yaşayacağım.

Yani gelecekteki beni ne kadar özümser ve hissedersem, bugün aldığım kararlar daha özenli oluyor. Daha az erteliyorum, daha az kaçıyorum, daha çok yön duygusu taşıyorum. Ama gelecekteki ben bana yabancı geldikçe, “onun iyiliğini” ertelemek kolaylaşıyor. “Temporal discounting” ile de ilişkilendirebiliriz; büyük ama daha geç gelen bir kazanç yerine, daha küçük ama hemen elde edilen bir kazancı tercih etmek gibi.

Geleceğe küçük bir ihanet

Bazılarımız için “gelecekteki biz” hâlâ kendimiziz, bazılarımız içinse o kişi neredeyse tamamen yabancı. Nörobilim de bunu doğruluyor aslında: Beyin, “şimdiki ben” ve “gelecekteki ben”i düşünürken farklı bölgelerini aktive ediyor. Gelecekteki beni düşündüğümde beynim, sanki bir başkasını değerlendiriyormuş gibi davranıyor. Yani zihin, on yıl sonrasını kısmen “öteki” gibi kodlayabiliyor. İkilem de burada: Gelecekteki hâlimiz bize öteki gibi geldikçe, onun adına sabretmek, biriktirmek, vazgeç(me)mek sıradanlaşıyor. Böyle böyle, anı yaşamak, anın bedelini ödemeye, hatta anın pahalıya patlamasına dönüşüyor.

Bir mevcudiyet sanrısı mı emin değilim; ama bir gün bize teşekkür edecek hâlimizde yaşamak güzel.

Cuma günü, artık neredeyse bir standart haline gelen bel ağrım eşliğinde sonu gelmeyen sunumlardan birine hazırlanırken, bir çocukluk arkadaşım Gwen Stefani ve Dua Lipa’nın Don’t Speak düetini gönderdi.

Zaman durdu.

Güzel bir gençlik yaşayabilen son neslin duygusal anthemi sayılabilecek Don’t Speak’in tam hakkını veremese de, Dua Lipa elbette Dua Lipa’ydı; ama yaşıtı olan bu efsanevi parçanın duygusuna bence tam hakim değildi ve bu doğal. Çünkü Don’t Speak başka bir nesle ait.

No Doubt, 1995’te yayımlanan üçüncü albümü Tragic Kingdom’a kadar henüz büyük çıkışını yapamamıştı; ama o çıkış nihayet Don’t Speak ile geldiğinde, devasa bir etki yaratmıştı. Gwen Stefani bu şarkıyı, yedi sene beraber olduğu, grubun bas gitaristi sevgilisi Tony Kanal’dan ayrılırken yazmış ve yıllarca sahnede onunla birlikte söylemiş. Kalp kırıklığının yakıp yıkmadan dile geldiği sözleri ve güzel bir şeyin yavaş yavaş kaybolup gidişini andıran akorlarıyla, Don’t Speak, dünyanın son naif yıllarına ait.

Radyoda (evet, radyoda) ne zaman çalsa dinlemeye devam ettiğin o şarkılar, tek taraflı ayrılıkların bile daha güzel yaşandığı yıllar... Henüz her şeyin kronikleşmediği bir dönemden kalan Don’t Speak, otuz yıl sonra bile bence ana akım rocktan çıkan en evrensel şarkılardan biri.

Hush, hush darling…

En iyi arkadaşımın Paris Caddesi’ndeki evinin, doğduğum hastaneye bakan odasında Don’t Speak’le ilk tanıştığımda, kalbim gerçek anlamda henüz hiç kırılmamıştı. Sonu gelmeyen bildirimlerimiz ve yapacak daha iyi bir şeyimiz olmadığından 99.5 Capital Radio (Türkiye’nin en sıcak müziği) dinliyoruz ve işte: “You and me, we used to be together…” Farkında değiliz, hayatımızın en güzel yıllarını yaşıyoruz. Henüz duygusuna tam anlam veremediğimiz bir şarkının, 30 yıl sonra, bir cuma akşamında, ilkokulun ilk gününde başlayan arkadaşlığımızı isimsiz hislerle anımsatacağını ikimiz de bilmiyoruz.

Dua Lipa ve Gwen Stefani’nin düetini tekrar izleyince, Stefani’nin de şarkıyı artık aynı duyguyla söylemediğini fark ettim. Üzücü, ama doğal. Sahnede Tony Kanal yok, olsa bile, onlar Gwen ve Tony değil, kırık kalpleri iyileşti, başka hayatlar kuruldu, bebekler doğdu.

O halde Don’t Speak ve niceleri sadece dinleyicisine ait; çünkü yaratıcıları (çoğu zaman) o duygularda kalamıyor. Ama dinleyici her zaman o ilk güne dönebiliyor. Belirsizliğin yeni normal ilan edildiği 2025 sonbaharındansa, Stefani’nin hıçkırır gibi söylediği verse’ünün sahiciliğinde, klipteki elmadan korktuğun yaşlarda, en iyi arkadaşın hala en iyi arkadaşınken, o yıllarda kalmak daha güzel.

Alain de Botton’la kavga etmek çok kolay. Şu cümlesi, mesela: Uğrunda savaşmaya değer her şey hayatınızın dengesini bozar. (Everything worth fighting for unbalances your life.)

Yazılarında herkese dokunan temel konularda net ve neredeyse provokatif yargılarda bulunan pek çok yazara katılmadığım gibi, de Botton’a da çoğu zaman katılmıyorum. Çok basit: Hayatınızın dengesini bozan şeyler için savaş vermeye (çoğu zaman) değmez. Tabii dengelerin değişmesi gerekmiyorsa. Çünkü bazen dengelerin değişmesi gerekir. (Nereden biliyorsun hayatın altının üstünden daha iyi olmayacağını?) Ama konumuz (iyi ki) bu değil.

Kavga etmenin çok kolay olduğu Alain de Botton’un hemen ardından kavga etmenin çok daha kolay olduğu Elif S(h)afak’ı alıntıladığıma inanamıyorum, ama konuya dönecek olursak… Uğruna savaş vermeye değer şeyleri iyi belirlemek gerekiyor. Bunları iyi belirleyince hayatın dengesi galiba çok şaşmıyor. Yoksa neyin ne olduğunu anlayamadan hayat hızla ilerliyor.

Yani pick your battles. Asla yanlış anlaşılmak istemem, savaşlarımı iyi seçmek konusunda hiçbir iddiam yok. Benimki biraz iddiasızlığın iddiası.

Dün doğum günümdü.

Benim için sevinçli ve sakin bir gündü. Eksik yoktu ve zaten eksik aramakla aram yok. Mutluluğun büyük coşkularla ilgili olmadığını anladığımdan beri hayatımdan memnun olmak benim için yeterli. Zaten geleneksel anlamda mutluluğun başka bir formülü yok gibi.

Instagram-happy

Geçen yaz New York’ta bir arkadaşımla konuşuyordum. Mutlu olup olmadığını sorduğumda, “I’m not happy happy, I’m Instagram-happy” dedi. Çok şaşırdım. Ama bunu iyi tahlil edebilmesine de sevindim. Instagram mutluluğunun dayatıldığı bu enteresan çağda sizi bilmem ama ben sessiz mutluluğa teşneyim. Talepkâr olmayan, belirsizliğe çok mahal vermeyen ve hatta hayal kırıklığını olabildiğince olağan karşılayan bir hal. Memnuniyetin verdiği, göze çarpmayan, basit, sessiz mutluluk.

Yine sizi bilmem ama benim Instagram feedimde her şey iddialı, gürültülü ve son derece (a)politik. Gerçek hayatta ama, dertler derya, gündem hızlı, trafik çok, vakit dar, tahammül düşük. İşte Alain de Botton’un bahsettiği dengesizliği yaratan bence tam da bu hal; ama bunlar savaşmaya değer değil.

Doğum günü dileğim, seçmediğim bir savaşa devam edebilmek: Hayatımı çevrenin beklentilerine göre yaşamamak. Belki kulağa çok sıradan ama, naçizane, herkese öneririm. Kısa ömrünü toplumun kendisine biçtiği rolleri sorgulayarak geçiren Sylvia Plath’in dediği gibi: ‘Why can’t I try on different lives to see which fits best and is more becoming?’

Savaşlarımızı biz seçebiliyorsak, şanslıyız.

Yazmayı özlemişim. Hayatım boyunca kalemimi değiştiren (çok nazik olmam gerekmiyorsa, körelten) işlerde çalışmış olsam da, saati (ve aradan kaç yıl geçtiğini) hiç düşünmeden yazmaya başlamak bana iyi geldi.

Tüm olasılıkları göz önünde bulunduracak olursak, belirtmeme gerek var mı, belirtsem de bir işe yarar mı bilmiyorum ama burada yazılanlar benim kişisel görüşlerim. Katılmayabilirsiniz. Katılmayın zaten. Kurt Vonnegut’un söylediği(ni düşündüğüm ve birkaç ay önce yanıldığımı öğrendiğim) gibi: her konuda anlaşarak hiçbir yere varamayız.

Neyse, konumuza gelelim. Ama bir konumuz yok. Yani bundan sonrası genel olarak Freudyen bir serbest çağrışım. Dediğim gibi, yolda tanışırız.

Marcel Proust’a göre kendi doğamızı açığa çıkarabilmek için kendimize sormamız gereken 35 soru var (Proust Anketi-maalesef hyperlink insanı değilim). Soruların ortaya çıktığı 1924’ten bu yana, (bence) dünyaya değer katan pek çok kişi bu anketi yanıtlamış. Ve şaşırtıcı olmayan bir şekilde, en etkileyici yanıtların bazıları Joan Didion’dan gelmiş.

Didion, büyük trajedilerle sınanmış, ama bu trajedileri muhteşem bir ağırbaşlılık ve incelikle karşılamış bir yazar. Didion’un bu vakur duruşu, yaşamının en kırılgan anlarını aktarırken bile hep hissedilir. Konumuz bu değil ama. Olmasın da.

Yıl 2003. Didion, Proust’un meşhur “What is your most marked characteristic?” (En belirgin kişilik özelliğiniz nedir?) sorusuna “A certain remoteness. I tune out a lot.” diye cevap vermiş.

İlk cümleyi “Bir tür mesafe/uzaklık” olarak çevirebilirim ama ikinci cümleden emin değilim. Yani ben ikinci cümleden çok eminim ve Didion’la çoğu zaman olduğu gibi bu konuda da hemfikirim, ama Türkçeye nasıl çevireceğimden çok emin değilim. Klasik bir çeviriden uzaklaşarak, sanırım “dünyayı dışarıda bırakmak” diyebilirim.

Daimî dışarıdakiler

Amerikalı psikiyatr Dr. Rami Kaminski birkaç ay önce literatüre yeni bir kişilik tipi kazandırdı. İntrovert (içe dönük de deniyor, ama bence tam karşılığı bu değil) ve ekstrovertten (dışa dönük de deniyor, ama bence tam karşılığı bu değil) sonra: Otrovert. Dr. Kaminski otrovertleri “kendini yabancı hissedenler, daimî dışarıdakiler” olarak tanımlıyor. Biraz inceleyince bazı özellikleri kendime yakın bulur gibi oldum.

Ama bir şey aklıma takıldı. Kendimi yıllarca “dünyayı dışarıda bırakan biri” olarak değerlendirirken, (I couldn’t help but wonder), aslında dışarıda olan ben miymişim? Haddimden biraz uzaklaşarak, yeni bir “overdiagnosis” (“aşırı tanı” anlamına gelen o garip tıbbi terim) ile karşı karşıya olduğumuzu düşünüyorum. En nasıl geçtiğini anlamadığım yıl olan 2025 yılında, etrafınızda hayatı korunaklı bir mesafeyle yaşamayan kaç kişi var? Bu gürültüde var olmanın başka bir yolu mu var?

Yine bir self-overdiagnosis fırtınası

Geçenlerde psikoloğumla (psikoloğumdan “terapistim” diye bahsetmediğim için çok mutluyum), kendini gerçekleştirmekle ilgili bir şeyler konuştuk. Çoğu insan bu kargaşada sadece var olmaya çalışırken, kendimi gerçekleştirmekten konuşabildiğim için şanslıyım. Bunun yegâne yolu benim için dünyayı dışarıda bırakmak.

Cringe cümlelerle başladığım bu yazının (yolda tanışırız filan) Proust ve Didion’la devam edip, Kaminski’yle noktalanacağını ben de tahmin etmiyordum (arada SATC’ye verdiğim selamı fark edenlere sevgiler). Ama yıllarını dünyayı dışarıda bıraktığını sanarak geçirmiş biri olarak, yeni bir (over)diagnosisimin olmasından memnunum. Zaten Proust’a ve anketine biraz kafa yoran bir insanın “self-overdiagnosed” olmaması imkânsız.

Umarım tedavisi yoktur.